YaÅŸadığımız Topraklarda Post Mortem FotoÄŸrafçılık, 1880'den Günümüze...
"ÖlmüÅŸlerimiz, biz onları unutana kadar bizim için asla ölü deÄŸildir."
- George Eliot
​
''1840'larda dagerotip teknolojisinin icadıyla baÅŸlayarak Kuzey Amerika ve Batı Avrupa'da, özellikle Viktorya döneminde, yas tutma ve hatırlama amacıyla, ölmüÅŸ sevilen birinin fotoÄŸrafını çekmek popüler bir aile vedası biçimi olmuÅŸtu.''
- Pelin Aytemiz, Death photography in Turkey in the late 1800s and early 1900s: Defining an area of study,2013
​
​
* Bu yazının içeriÄŸinde göreceÄŸiniz fotoÄŸraflar rahatsız edici olabilir!
Bundan yıllar evvel, 2000'li yılların başında, aile içinde bir sohbet sırasında, fotoÄŸraf albümlerimizden ölü bir adamın fotoÄŸrafının geçtiÄŸini duymuÅŸtum. 'Ölü bir adamın fotoÄŸrafının geçtiÄŸi...' diyorum çünkü, bu fotoÄŸraf sonradan iç kararttığı gerekçesiyle yok edilmiÅŸ ve ben hiç görmemiÅŸtim. FotoÄŸraf, vaftizannem Sofia'nın eniÅŸtesi Gabriel'e aitti. Gabriel'in vefatının ardından, ölmüÅŸ halinin çekilmiÅŸ bir fotoÄŸrafı Fransa'dan Sofia'ya gönderilmiÅŸti. YaÅŸama sevinci çok yüksek bir insan olan Sofia, bu fotoÄŸrafı bir süre albümlerde tutmuÅŸ fakat sonra 'ölü fotoÄŸrafının bu albümlerde ne iÅŸi var' diyerek yırtıp atmıştı. Hal böyle olunca da Gabriel'in albümlerde sadece arkasında el yazısı ile tek bir fotoÄŸrafı kalmıştı.
1920'ler Gabriel - 2mi3museum Aile Arsivinden
Ölünün fotoÄŸrafının çekildiÄŸini ilk bu sohbet sırasında duymuÅŸtum. Bu sohbetin üzerinden yaklaşık on sene sonra, çok sevdiÄŸim ve 'korku teması' ilgisinde ortaklaÅŸtığım arkadaşım Enver, bana post mortem fotoÄŸrafçılıktan bahsetmiÅŸti. Post Mortem, yani ölüm sonrası... Enver bana bu konudan ilk bahsettiÄŸinde bütün akÅŸam beraber post mortem fotoÄŸraflara bakmış, çoÄŸu zaman ÅŸaşırmış ve ürpermiÅŸtik. Çünkü bunlar, sadece ölü insanın bedeninin çekildiÄŸi fotoÄŸraflar deÄŸil, bir yas tutma, kaybedilen kiÅŸiyle son bir hatıra amacıyla çekilmiÅŸ fotoÄŸraflardı. ÖlmüÅŸ kiÅŸi giydirilmiÅŸ, poz verdirilmiÅŸ, kimi zaman kapanmış gözlerinin üzerine gözler çizilmiÅŸ ve ailesi de onunla beraber bu fotoÄŸraf karelerinde yer almıştı. ÖlmüÅŸün ardından tutulan matem bu fotoÄŸrafların ana temasıydı. Baktığımız fotoÄŸraflar daha çok Batı Avrupa ve Amerika'da, 19.yüzyılın ortalarında çekilmiÅŸti. Aklıma ÅŸu soru gelmiÅŸti, Türkiye'de ( Osmanlı'nın son döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında ) hiç post mortem fotoÄŸraf çekilmiÅŸ miydi? Bu topraklara fotoÄŸrafçılığın ilk geldiÄŸi yıllarda, fotoÄŸrafa karşı toplumun tutumu ve ölünün mahremiyetini göz önünde bulundurduÄŸumuzda, çekilmemiÅŸ olacağına karar vermiÅŸtik. Ama içimden bir ses, Levantenler'in, Rumlar'ın, Ermeniler'in, ve Müslüman olup da fotoÄŸrafa karşı daha farklı bir tutum içerisinde olan bir kitlenin post mortem fotoÄŸraf çektirmiÅŸ olabileceÄŸini söylüyordu. Ä°çimden gelen bu sesin peÅŸinden hemen gitmemiÅŸ, bambaÅŸka konularla ilgilenmiÅŸ ve sorduÄŸum bu soruyu aklımın bir köÅŸesine gizlemiÅŸtim. Ta ki, 2021 yılında Pangaltı Latin Katolik Mezarlığı'na gidip bir mezar taşını görene kadar...
Pangaltı Katolik Mezarlığı'nda bir Post Mortem Fotoğraf...
Ailemin Ä°talyan tarafını ziyaret etmek için gitmiÅŸtim bu mezarlığa. GitmiÅŸken de araÅŸtırmalarımda sürekli çizdiÄŸi haritalardan faydalandığım Jacques Pervititch'in mezarına uÄŸramıştım. Bu aile kabrine bakarken, bir fotoÄŸraf çok dikkatimi çekmiÅŸti. FotoÄŸraf, aynı kabirde yatan, Pervititch'in çok küçük yaÅŸta, henüz 14 yaşında, vefat eden oÄŸlu Henry'ye aitti. Haç formunda bir mezar taşının ortasına yerleÅŸtirilmiÅŸ fotoÄŸrafın hemen üzerinde, Fransızca 'Tanrı'nın kutsal uykusunda, 24 Kasım 1925'te, 14 yaşının baharında' yazıyordu. Bu mezar taşındaki fotoÄŸrafa ilk defa bakan biri bunu uyuyan bir çocuk fotoÄŸrafı olarak görebilir. Fakat post mortem fotoÄŸrafçılığı duymuÅŸ, örneklerini de görmüÅŸ birinin bakışı çok daha farklı olacaktır. Henry'nin bu fotoÄŸraftaki kıyafeti, kolunun duruÅŸu ve yatağının etrafındaki çiçekler, bana bunun post mortem bir fotoÄŸraf olduÄŸunu iÅŸaret ediyordu. Ä°ÅŸte bu mezar taşını gördüÄŸümde, yıllar evvel sorduÄŸum soru -bu sefer olası cevabıyla birlikte- aklıma yeniden düÅŸmüÅŸtü.
Pervititch Aile Mezarlığı - Henry Pervititch Post Mortem Fotoğraf
Pervititch Ailesi'ni araÅŸtıran Müsemma SabancıoÄŸlu, 2005 yılında Hürriyet Kelebek'te yayınlanmış bir yazıda, Henry Pervititch'in Saint Joseph'de okuduÄŸunu ve 13-14 yaşında Ä°stanbul'da vefat ettiÄŸini belirtmiÅŸti. Bu da demek oluyordu ki, Henry'nin mezarındaki bu fotoÄŸraf Ä°stanbul'da çekilmiÅŸti. YaÅŸadığımız bu topraklarda, 1925 yılında bir post mortem fotoÄŸraf çekilmiÅŸti.
​
Benim için çok önemli olan bu örneÄŸi gördükten sonra, bu konu ile ilgili araÅŸtırmalara baÅŸladım. BaÅŸka örnekler görmek, benim gibi bu soruyu soran baÅŸka insanlar da var mı, çalışmalar yapılmış mı öÄŸrenmek istiyordum.
​
​
Son Osmanlı ve Erken Cumhuriyet Dönemi Post Mortem FotoÄŸraflar ve AraÅŸtırmalar...
Konu ile ilgili ilk ulaÅŸtığım makale, 2016 yılında, Ä°dil Dergisi'nde yayınlamış, Haluk Arda Oskay'ın 'Cansız Bedenin, Sanatın Konu Haline Gelmesi ve Post Mortem FotoÄŸraf' baÅŸlıklı makalesiydi. Åžöyle diyordu makalede: '' Post mortem fotoÄŸraflara Müslüman Osmanlı topraklarında da rastlanmasına raÄŸmen daha çok cenaze töreni sırasında çekilmiÅŸ fotoÄŸrafları kapsamaktadır. Bu geleneÄŸin olmayışı büyük oranda, sadece Müslüman halkın görüntülere karşı olan olumsuz tavırlarından dolayı deÄŸil, Müslümanların Hıristiyanlardan farklı olarak ölülerini bekletmeden hemen gömmelerinden kaynaklanmıştır (Göktan). ''
​
Makalenin devamında ise, Abdullah Biraderler'in 1896 tarihinde fotoğrafladığı Garabet Efendi Tıngır'ın cenazesinin tipik bir post mortem yorumu olduğundan bahsediliyordu.
1896, Garabet Efendi - Post Mortem, Abdullah Biraderler
Abdullah Biraderler'in çekmiÅŸ olduÄŸu bu fotoÄŸraf bir post mortem örneÄŸiydi. Bu örnek ile birlikte, 'Türkiye'de (Osmanlı'nın son döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında) hiç post mortem fotoÄŸraf çekilmiÅŸ miydi?' sorusunun cevabı 'Kesinlikle evet' olarak veriliyordu. Fakat bu fotoÄŸraf, post mortem ile ilk tanıştığım fotoÄŸraflardan çok farklıydı. Tıpkı Henry Pervititch'in fotoÄŸrafında olduÄŸu gibi, ölen kiÅŸi huzur içerisinde uyuyor gibi gösteriliyordu. Batı Avrupa ve Amerika örnekleri ise çok daha çarpıcıydı. Acaba ülkemizde de, böyle fotoÄŸraflar çekilmiÅŸ miydi? Yoksa çekilen tüm fotoÄŸraflar uyur vaziyette miydi?
1880'ler, Avrupa ve Amerika Post Mortem FotoÄŸraf Ornekleri
Aslına bakacak olursanız, ölünün fotoÄŸrafı yaÅŸadığımız bu topraklarda çok sayıda çekilmiÅŸti. Fakat bu fotoÄŸrafların konusunun, idam edilen bir insan, öldürülen bir 'suçlu'nun teÅŸhiri, kesilmiÅŸ kafalar...vb olması, bunları post mortemin duygusal yönünden çok uzaklaÅŸtırmaktaydı. Çünkü post mortem fotoÄŸrafta duygu yüklü bir an, hüzün ve matem iÅŸlenirken bu fotoÄŸraflarda daha ziyade 'ibret’ iması var gibidir.
YaÅŸadığımız topraklardan post mortem olmayan örnekler
Makalede geçen ve mezarlıkta karşılaÅŸtığım post mortem fotoÄŸrafların haricinde, araÅŸtırmamı geniÅŸletmek adına, ait olduÄŸumuz coÄŸrafyada çekilmiÅŸ baÅŸka örneklerin peÅŸine düÅŸmüÅŸtüm. Amacım, cenazenin tek başına uyur vaziyette fotoÄŸraflandığı örneklerin haricinde, yurtdışındaki fotoÄŸraflara benzer örnekler bulmaktı. Fakat karşıma çıkan fotoÄŸraflarda gördüm ki, 1890-1920'li yıllar arasında Anadolu'da çok farklı bir post mortem fotoÄŸraf kültürü vardı. UlaÅŸtığım bu fotoÄŸraflar genellikle Ermeniler'e aitti. Bu fotoÄŸrafların ortak özelliÄŸi, cenazenin başında sevenlerinin, yakınlarının toplanması ve kiminin doÄŸrudan kameraya, kiminin ise cenazeye bakmasıydı.
1909 Maritsa Furunciyan - Diyarbakır Hafızası Beşikten Mezara
1890'lar Harputlu Bir Tüccarın Cenazesi
AraÅŸtırmama devam ederken, Ebay'de bir ilan ile karşılaÅŸtım. Bu, 1916 yılına tarihlenmiÅŸ, Ermeni bir çocuÄŸun cenazesinin ailesiyle çekilmiÅŸ bir post mortem fotoÄŸraf ilanıydı. FotoÄŸraf orjinal deÄŸil tekrar baskıydı ve ilanda fotoÄŸrafın Kaliforniya'da çekildiÄŸi yazılıydı. FotoÄŸraftaki ailenin kıyafetleri, erkeklerin giydiÄŸi fesleri görünce, Kaliforniya'da çekildiÄŸinden bir anda ÅŸüphe duydum. Kaliforniya detayı yazmasa, Anadolu'da çekildiÄŸini rahatlıkla söyleyebilirdim. Fakat, 1890-1918 yılları arasında Ermeniler'in büyük bir kısmının Amerika'ya göç ettiÄŸi bilinen bir gerçekti. Günlük kıyafet alışkanlıklarını, geleneklerini koruduklarını düÅŸünürsek bu fotoÄŸrafın Kaliforniya'da çekildiÄŸi doÄŸru olabilir. Demek istediÄŸim, bu tarz fotoÄŸraflarda kılık ve kıyafet bize çekildiÄŸi yer ile ilgili her zaman doÄŸru bilgi vermemektedir.
1916, Ermeni Aile Post Mortem Kaliforniya - Ebay'de bulunmuÅŸtur.
Güzel bir rastlantı ve aranılanın bulunması...
Ne zaman bir konu ile ilgili çalışmalara baÅŸlasam, mutlaka önemli bir rastlantı çalışmamın önünü açar. Bu yüzden rastlantıların mucizesine her zaman inanmışımdır. Tıpkı, 26 Temmuz 2022 tarihinde, çok kıymetli Güven Bayar'ın, Twitter hesabında Yıldız AltaÅŸ Yıldız'ın kaleme aldığı 'Sophia'nın GözyaÅŸları' baÅŸlıklı kitabından bahsettiÄŸi an gibi...
​
Bu kitapta, 1962 yılından iki fotoÄŸraf oldukça dikkat çekiciydi. Vefat eden Sophia ile son bir hatıra için, aile eve özel bir fotoÄŸrafçı getirmiÅŸ ve Sophia'nın cenazesi başında ailecek fotoÄŸraf çekilmiÅŸlerdi. FotoÄŸrafta özel bir kurgu yoktu. Sophia'nın cenazesi yatakta, aile üyeleri ise üzgün bir ÅŸekilde ona bakıyordu. FotoÄŸrafın çekiliÅŸ amacı post mortem fotoÄŸrafçılık ile doÄŸrudan örtüÅŸüyordu. Acaba aile bu fotoÄŸrafları çektirirken, zamanlarından yüzyıl evvel böyle bir gelenek olduÄŸunu biliyor muydu?
1962, Sophia'nın Cenazesinde - Sophia'nın GözyaÅŸları, Yıldız Altas Yıldız
Bu fotoÄŸrafları görünce, Sn.Güven Bayar ile post mortem fotoÄŸraf üzerine biraz konuÅŸtuk. Sonra konuÅŸmamıza Sn. Mehmet Berksan'ı ve Sn.Gülderen Bölük'ü davet ettik. Mehmet Bey harika bir makale bularak (Death photography in Turkey in the late 1800s and early 1900s: Defining an area of study, Pelin Aytemiz) bizi önemli ölçüde aydınlattı. Ardından ise çok kıymetli Kaya Tanış, Sivas ve MaraÅŸ'ta çekilmiÅŸ, Houshamadyan websayfasında yayınlanmış, Ermeni aile arÅŸivlerinden fotoÄŸraflarla önemli ölçüde konuÅŸmamıza destek verdi. Böylelikle görmüÅŸ oldum ki, bu topraklarda oldukça fazla post mortem fotoÄŸraf çekilmiÅŸti. UlaÅŸabildiklerimin haricinde, aile arÅŸivlerinde saklı kalmış, belki de ,tıpkı ailemin yaptığı gibi, yırtıp atılmış daha yüzlerce örnek vardı.
Houshamadyan - Anadolu Ermenileri Post Mortem FotoÄŸraflar
Bu konuÅŸmaların ardından, Sn.Pelin Aytemiz'in makalesini heyecanla okudum. Çok mutluydum, çünkü post mortem ile ilgili sorduÄŸum soruyu, biri daha sormuÅŸ ve çok kapsamlı bir ÅŸekilde, fotoÄŸraflarla birlikte cevabını vermiÅŸti. Sadece Pelin Aytemiz deÄŸil, gene kendisinin tezinden öÄŸrendiÄŸim, Sn.Bahattin Öztuncay, Sn.Edhem Eldem ve yukarıda bahsettiÄŸim Sn. Haluk Arda Oskay da bu soruyu sormuÅŸ ve cevabını vermiÅŸti.
​
Bu önemli makalenin içerisinde gördüm ki, Bahattin Öztuncay 2003 yılında post mortem konusunu Toplumsal Tarih Dergisi'nin 110. sayısına taşımıştı. 2003 yılında, ölü fotoÄŸrafının çekildiÄŸini bildiÄŸim ama ‘post mortem’ tabirini hiç duymadığım bir yılda... AraÅŸtırmamı devam ettirmek üzere ilk iÅŸim derginin bu sayısını edinmek oldu. OkuduÄŸumda büyülenmiÅŸtim. Bahattin Öztuncay, tüm detayları ve örnekleriyle post mortem fotoÄŸrafçılığı anlatıyor ve yaÅŸadığımız topraklarda bu alandaki örneklerden bahsediyordu! Yazısının içeriÄŸinde, post mortem fotoÄŸrafçılığın pahalı bir çalışma olduÄŸundan dolayısıyla da çekimlerin sadece varlıklı kiÅŸiler tarafından sipariÅŸ edildiÄŸini vurguluyordu. Post mortem fotoÄŸrafların çoÄŸunlukla ölmüÅŸ kiÅŸinin uyur vaziyette çekildiÄŸini fakat fotoÄŸrafçının ölmüÅŸ kiÅŸinin normal uykuda olan bir kiÅŸiden ayırt edilebilmesi için çeÅŸitli semboller kullandığından bahsediyordu: '' Bu bazen baÅŸaÅŸağı bir çiçek demeti, bazen kucakta bir kutsal kitap, bazen de aile fertlerinin kendi istekleri doÄŸrultusunda ölen çocuÄŸun en sevdiÄŸi oyuncakları olabiliyordu.'' (Bahattin Öztuncay, Post Mortem FotoÄŸraflar, Toplumsal Tarih Sayı 110). - VerdiÄŸi bu detaylar ile, yazımın başında bahsettiÄŸim Henry Pervititch'in fotoÄŸrafının post mortem olduÄŸu, çiçekler ve hemen kolunun altında kenarı gözüken beyaz bir sayfa ( belki de kitap) ile kesinlik kazanmaktadır.
Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu dönemi Müslüman toplumun gündelik fotoÄŸraflarının bile sınırlı sayıda olması sebebiyle toplumun bu kesiminde post mortem fotoÄŸraf bulunmasının imkansız olduÄŸunu vurgulayan Bahattin Öztuncay, günümüze kalan örneklerin ise gayrimüslim kiÅŸilere ait olduÄŸunu söylüyordu. Osmanlı dönemine ait bilinen tek gerçek anlamda post mortem çocuk fotoÄŸrafının Merzifon'da 1880'lerde Ermeni fotoÄŸrafçı H.G. Aslanyan tarafından çekildiÄŸini belirtmiÅŸ ve bu fotoÄŸrafı dergide paylaÅŸmıştır. AÅŸağıda dergiden bu ve diÄŸer örnekleri sizlerle paylaşıyorum.
1880'ler Merzifon, Foto. H.G.Aslanyan - Toplumsal Tarih Sayı 110
1. 1885 Foto. Abdullah Biraderler - 2.1899 Khoren Aşıkyan Cenazesi Foto. Paul Tarkoul
Pelin Aytemiz'in makalesinde Türkiye'de çekilmiÅŸ fotoÄŸraflardan iki önemli örnek yer alıyordu. Bunlardan biri 1880'li yıllarda, Ä°stanbul'da Pascal Sebah tarafından çekilmiÅŸti. FotoÄŸraf gene çiçeklerle donatılmış bir ortamda, uyuyor gibi gösterilen bir bebeÄŸin cenazesine aitti. Makalede geçtiÄŸine göre, bu fotoÄŸraf Sn.Bahattin Öztuncay'ın koleksiyonunda yer almaktadır. DiÄŸer örnek ise, 1920'lerde Türkiye'de çekilmiÅŸti. Bu fotoÄŸraf, yurtdışındaki örnekleriyle karşılaÅŸtırıldığında post mortem fotoÄŸrafın her özelliÄŸini taşıyordu. Bu fotoÄŸraf da Pelin Aytemiz'in koleksiyonunda yer almaktadır.
1. 1920'ler Anne-Kız Post Mortem - 2.1880'ler Bebek Post Mortem Foto.Sebah
Medyada Post Mortem FotoÄŸraflar (?)...
Post mortem fotoÄŸrafçılığı bu kadar çok inceleyip ve bu fotoÄŸrafçılık türünün 1880'lerden günümüze yaÅŸadığımız topraklarda da var olduÄŸunu gördükten sonra, kafamda bir anda eski bir anım canlandı. Bu anının bir anda canlanmasının sebebi, araÅŸtırmam sırasında karşılaÅŸtığım rahiplerin post mortem fotoÄŸrafları olabilir. 1998 yılıydı ve ben Beykoz'da yazın oturduÄŸumuz evin bahçesinde, babamın aldığı Sabah gazetesini incelerken okuduÄŸum bir haberle bir anda ÅŸaÅŸkınlığa uÄŸramıştım. ÅžaÅŸkınlıktan ziyade ürkmüÅŸtüm desem daha doÄŸru olur. Haber, Hatay'da bir kilisede uzun yıllar görev yapmış ve cemaatin çok sevdiÄŸi bir papazın cenazesi ile ilgiliydi. Beni esas ürküten ise, haberde yer alan fotoÄŸraflardı. Çünkü kilisenin papazı Dimitri Papas'ı cemaati, ona olan sevgisini göstermek için, onu tabut yerine makam sandalyesiyle gömmek istemiÅŸ ve bunu gerçekleÅŸtirmiÅŸlerdi. Gazetede, papazın cenazesinin sandalyeye baÄŸlanmış vaziyette bir fotoÄŸrafı ve bu halde cemaatin elleri üzerinde mezarlığa taşınmasının fotoÄŸrafı yer alıyordu.
​
Haberi internet üzerinde aradığımda, sabah gazetesinin arÅŸivinde buldum ve doÄŸrudan Atatürk Kütüphanesi'ne gittim. 4 AÄŸustos 1998 yılında basılmış haberde ÅŸöyle diyordu: ''Tören ayinlerle baÅŸladı. Sonra hemen kilisenin yanındaki morgda bulunan cenaze kiliseye getirilerek bir koltuÄŸa oturtuldu. Yüzü ve elleri pudralandı. DüÅŸmemesi için elleri koltuÄŸa baÄŸlandıktan sonra boynuna bir Ä°ncil asıldı. Sonra onu son bir kez kucaklamak isteyenler uzun kuyruklar oluÅŸturdular.''
4 AÄŸustos 1998 Sabah Gazetesi - Tabut Yerine Koltuk
1998 yılında gazete de paylaşılan bu fotoÄŸraflar da bir tür post mortem fotoÄŸraf sayılabilir miydi? Duygusal baÄŸ, matem ve cenazenin fotoÄŸrafı aynı karede yer aldığına göre belki sayılabilir. Tıpkı, 2013'te vefat eden Ermeni Kilisesi BaÅŸepiskoposu Åžahan Sıvacıyan'ın cenaze töreninde çekilmiÅŸ fotoÄŸraflar gibi.
2013 - Sahan Sıvacıyan'ın Cenazesi
Baktığımızda, vefat eden kiÅŸi kıyafetleri içerisinde uyuyor gibi gözükmekte ( ya da oturtulmuÅŸ ), çevresinde bir tören gerçekleÅŸiyor ve bir yas tutma söz konusu. Fakat bu fotoÄŸrafların, bir anıdan ziyade haber oluÅŸturmak üzere çekilmesi onu bu baÄŸlamdan uzaklaÅŸtırıyor sanki. Ayrıca burada pozlamayı post mortem fotoÄŸraflarda olduÄŸu gibi fotoÄŸrafçı yapmamış, ölen kiÅŸi sadece bir anma için hazırlanmış. Åžu ana kadar okuduklarımdan anladığım, post mortem bir fotoÄŸrafı özel kılan detaylar, fotoÄŸrafçının bir stil çalışması, fotoÄŸrafı gerçekten sevenlerinin çektirmesi, baktıkça onu hatırlaması ve yas tutmasıdır. Medyada çıkan bu fotoÄŸrafların 'post mortem fotoÄŸraf' sayılıp sayılmayacağını konunun esas uzmanlarına bırakıyorum. Olur da bana ulaşırlarsa, yazımın bu kısmını sevinerek güncellerim.
​
Sonuç olarak; yaÅŸadığımız topraklarda 1880ler'den günümüze post mortem fotoÄŸraflar kesinlikle çekilmiÅŸtir. Üstelik bu topraklara özel bir post mortem fotoÄŸraf tarzı oluÅŸmuÅŸ bile diyebiliriz. Ölünün fotoÄŸrafının çekilmesi yüzyıl evvel bitmemiÅŸ, bir gelenek olarak görülmese de, içgüdüsel ve haber amaçlı günümüze kadar devam etmiÅŸtir.
​
Bu yazıda paylaÅŸtığım fotoÄŸrafların biri hariç hepsi arÅŸivlerden ve yayınlardan alınmış ve kaynakları belirtilmiÅŸtir. Yazının en başında paylaÅŸtığım Henry Pervititch'in post mortem fotoÄŸrafına baÅŸka hiçbir kaynakta rastlamadım. Bu fotoÄŸrafı Pangaltı Latin Katolik Mezarlığı’nda farkedip, bu araÅŸtırmamla birlikte, yaÅŸadığımız topraklarda çekilmiÅŸ post mortem fotoÄŸraf örneklerine bir yenisini kazandırdıysam ne mutlu bana...
​
24.08.2022
​
Yazan: Dimitri Daravanoglu
​
Kaynakça:
1-) Haluk Arda Oskay, Cansız Bedenin, Sanatın Konusu Haline Gelmesi ve Post Mortem Fotograf, İdil, 2016, Cilt5, Sayı 27
2-) Pelin Aytemiz, Death photography in Turkey in the late 1800s and early 1900s: Defining an area of study, 2013
3-) Bahattin Öztuncay, Post Mortem FotoÄŸraflar, Toplumsal Tarih Sayı 110, Åžubat 2003
4-) Yıldız AltaÅŸ Yıldız, Sophia'nın GözyaÅŸları - Ä°nce Sızı, MKB Halk Kütüphanesi Yayınevi, 2021
5-) Cemil Taktak, Tabut Yerine Koltuk, Sabah Gazetesi, 04 AÄŸustos 1998
6-) Zeynep Çelik, Edhem Eldem, Bahattin Öztuncay, Frances Terpak & Peter Louis Bonfitto, Camera Ottomana: Osmanlı Ä°mparatorluÄŸu’nda FotoÄŸraf ve Modernite, 1840-1914, Koç Üniversitesi Yayınları, 2015
7-) https://historyofyesterday.com/the-practice-of-death-photography-in-victorian-times-1d146d42245d
8-) https://museemagazine.com/features/2018/12/18/the-brief-and-lively-history-of-postmortem-photography
9-) https://tr.pinterest.com/pin/200058408420803482/
10-) http://www.turkiyeermenileripatrikligi.org/site/basepiskopos-sahan-sivaciyanin-cenaze-toreni/
11-) https://diyarbakirhafizasi.org/besikten-mezara-uzanan-gelenek/